Osmanlı gecelerinde bir beyaz perde gerilirdi. Arkasında bir kandil yanar, önünde gölgeler konuşurdu. O gölgelerin adı Hacivat ile Karagöz’dü. Biri kelimeleri süsler, biri kelimeleri kırardı. Biri medrese kokardı, diğeri çarşı. Ama ikisi de aynı milletin kalbinden çıkardı.
Rivayet Bursa’yı işaret eder. Bir cami inşaatında çalışan iki nüktedan… Şakalarıyla hafızaya kazınan iki isim… Gerçek ile menkıbe arasındaki o ince çizgide büyüyen bir kültür mirası.
Hacivat’ın ağdalı dili; ölçülü ve hesaplıdır. Karagöz’ün dili ise filtresiz, doğrudan ve yer yer serttir. Aslında bu iki karakter bir çatışmayı değil, bir dengeyi temsil eder: akıl ile sağduyu, bilgi ile hayat tecrübesi, elit dil ile halk dili arasındaki dengeyi…
Osmanlı’da gölge oyunu özellikle Ramazan gecelerinde sahnelenirdi. Kahkaha yükselirdi ama o kahkahanın içinde bir ikaz saklı olurdu. Kadı hicvedilirken adalet konuşulur, tüccar alaya alınırken dürüstlük hatırlatılırdı. Mizah vardı; ama ölçüsüzlük yoktu. Eleştiri vardı; ama köksüzlük yoktu.
Bugün ise perde büyüdü, ışık çoğaldı; fakat derinlik azaldı. Ekranlarımızda binlerce söz dolaşıyor ama hakikate temas eden cümle sayısı az. Eğer bugün Hacivat ile Karagöz aramızda olsaydı, biri bilgi gösterişini, diğeri düşünmeden konuşma hastalığını taklit ederdi. Ve belki yine aynı soruyu sorarlardı: “Bu kadar sözün içinde hakikat nerede?”
Karagöz’ün zaafı acele hüküm vermektir. Hacivat’ın zaafı ise bilgiye yaslanırken kibire yaklaşmaktır. İşte asıl ders burada gizlidir:
Ne cehalet kurtarır ne de ukalalık.
Toplumu ayakta tutan; aklın irfanla, bilginin edep ile birleşmesidir.
Ve şimdi perde yeniden aralanıyor.
Bugün kendimize şu soruyu sormadan bu yazıyı bitirmemeliyiz:
Biz hangisiyiz? Süslü cümlelerin arkasına saklanan Hacivat mı; yoksa anlamadan konuşan Karagöz mü?
Eğer bir millet sadece güler ama ders çıkarmazsa, gölge oyununa dönüşür.
Eğer bir millet kendine bakar, hatasını görür ve düzeltirse; işte o zaman medeniyet olur.
Gölge bize şunu öğretir: Işık arkada değil, önümüzde olmalıdır.
Sözümüz hakikate, mizahımız edebe, eleştirimiz vicdana dayanmalıdır.
Aksi hâlde perde kapanır, fakat karanlık kalır.
Ve unutmayalım:
Bir toplumun büyüklüğü, kendine gülebilmesinde değil; güldükten sonra kendini düzeltebilmesindedir.
Kalın Sağlıcakla
Emre Batu